Politieke Landschappen Een aantal opmerkingen bij het werk van Pieter Geenen “Even when nothing is happening, there is always something happening” (John Cage) Pieter Geenen studeerde fotografie en wellicht duwde deze reflectieve periode hem in de richting van het maken van video’s waarin het beeld zich langzaam en vertraagd manifesteert. Videokunst speelt zich af in de plooien van de tijd, in de oksels van de Grote cinema. Het begrip ‘tijd’ moet hierbij gezien worden als een ‘politieke’ realiteit waarin het tijdsbeeld geconfigureerd wordt door gemanipuleerde constructies zoals macht en religie die een dwingende impact genereren op de omstandigheden waarin een mens leeft. Bij het werk van Pieter Geenen denken we aan de fotografische experimenten van Edward Muybridge (1830­1904) die door de opeenvolging van beelden bepaalde stellingen of vooronderstellingen wilde bewijzen of net ontkrachten. In scènes troublées (2009) neemt de toeschouwer de positie van het bewegende cameraoog in, dat op een vrije manier een parcours aflegt langsheen de beelden die een filmische herinnering nalaten. In cinema of theater gaat de toeschouwer ‘knus gezeten’ zo goed als volledig op in de illusie van het beeld en het verhaal. Bij een videowerk daarentegen blijft de toeschouwer zichzelf ervaren omdat goede video geen cinema is, veelal niet in een gesloten ruimte wordt geprojecteerd en er geen dwang van uitgaat om de videofilm van begin tot einde uit te kijken als een lineair verhaal. Video wordt vooral in de context van tentoonstellingen vertoond, manifestaties die geen exacte tijdspatronen opleggen aan de bezoeker. Die kan zijn bezoek organiseren zoals een afstandsbediening kan ‘resetten’ of ‘forwarden’. “Art is slow attention”, een citaat van kunstenaar Jan Vercruysse formuleert perfect de artistieke intenties van Pieter Geenen. Hij focust in zijn werk op gebieden waar politieke wrijvingen de samenleving in hun greep houden. Niet alleen de traagheid van zijn beelden, maar vooral ook de scherpte waarmee hij er soms in slaagt om met één shot de aandacht van de toeschouwer vast te houden, typeert het oeuvre van de kunstenaar. Het zijn uitgesponnen en intrigerende ‘tegenbeelden’ waarin één detail voldoende is om de gedachten te doen kantelen in een verstilde ‘nadenkendheid’, ver buiten het frame van de film. Videobeelden worden op die manier exemplarisch en overstijgen hun specificiteit en anekdotiek: displacement in tijd en ruimte… In de Belgische kunstwereld zijn er slechts weinig voorgangers die het bewegend beeld benaderen vanuit een statisch standpunt. Het vroege werk van Lili Dujourie en een aantal video’s van Jef Geys zijn daarop uitzonderingen. Dujourie gebruikte de in 1967 geïntroduceerde Portapack Camera van Sony om eigenhandig — bijzonder poëtische — beelden te maken zonder de hulp van een cameraman te moeten inroepen. De introductie van deze draagbare camera betekende een kleine omwenteling in de geschiedenis van het bewegende beeld. Cinema verloor immers haar hegemonie ten voordele van een medium dat iedereen vandaag de kans biedt kwaliteitsvolle video’s te produceren en monteren. Lili Dujourie gebruikte haar lichaam als ‘object’ om uiterst trage video’s te creëren die niet zelden in een tijdloze, poëtische relatie stonden met de Oude Schilderkunst. Jef Geys daarentegen maakte bijvoorbeeld voor Documenta 11 de zesendertig uur durende videofilm Day and Night and Day and … (2002) waarin alle foto’s uit zijn persoonlijk archief één voor één tergend traag in beeld komen. In deze chronologisch afgespeelde zee van beelden vermengde Geys zijn familiale en professionele opnames als één ondeelbare wereld. Internationaal zijn vooral de vroege video’s van Bruce Nauman, Marina Abramovic en Bill Viola van referentieel belang binnen het werk van Pieter Geenen. Recent werk van deze laatste is echter ook intentioneel schatplichtig aan artistieke strategieën van de Britse kunstenaar Douglas Gordon die in de traagheid van zijn beeldregie de ‘visuele geletterdheid’ en het geduld van de toeschouwer zwaar op de proef stelt. Voor Gordon is kunst een ideale aanleiding tot een goed gesprek… Ook David Claerbout komt in het vizier: het statische standpunt in het werk van Claerbout brandt — doorheen de traagheid en de non-actie — de stereotype representatie van zijn (of beter ‘onze’) wereld op het netvlies van de toeschouwer. Het werk van zowel Claerbout als Geenen bevindt zich in het broze spanningsveld waar de esthetiek zich slechts langzaam de inhoudelijke gelaagdheid van het beeld laat ontfutselen. Het ‘besef’ van de beleefde tijd bij het bekijken van een video is vandaag van even groot belang als het beeld zelf. Hierin schuilt wederom een fundamenteel verschil met cinema… De monumentale dia-installatie scènes troublées is opgebouwd uit meer dan twintig beelden die Pieter Geenen in een fotoboek op een rommelmarkt vond. Ook hier merken we parallellen op met bepaalde werken van Claerbout die ‘slapende’ documenten gebruikt en er nieuw leven en betekenis in blaast. In scènes troublées staan impliciete verwijzingen naar gebeurtenissen in de grensstreek tussen Congo en Rwanda centraal. Het kunstwerk zelf spreekt zich echter informatief of politiek niet uit. Dit betekent dat Pieter Geenen de metafoor omzeilt in zijn artistiek denken en handelen. Zijn werk bevindt zich buiten de ‘journalistieke’ tijd en wordt eerder abstract. De esthetische kwaliteit primeert op de politieke allusie — die weliswaar een belangrijke, bijkomende, doch ‘tijdelijke’ interpretatieve gelaagdheid aan het werk toevoegt. De verstilde en duistere beelden van Congo zullen ook na het verdwijnen van de politieke spanningen relevant blijven. Hierin verschilt de artistieke productie van Pieter Geenen fundamenteel met dat van de vele kunstenaars die op biënnales wereldwijd hun kunst — niet zonder een vleugje opportunisme — baseren op documenten en journalistieke bronnen. Hun werken worden ‘instant’ spectaculaire, onthutsende en empathische documentaires met een onomkeerbare vervaldatum die heel snel de video als kunstwerk doet vergeten. nocturne (2006) is een video waarin Pieter Geenen het (Italiaanse) eiland Lampedusa in de Middellandse Zee op een quasi afstandelijke, geoinformatieve manier benadert. Gedurende een klein half uur krijg je als toeschouwer slechts enkele ‘onzalige’ lichten te zien die zich langzaam verdichten tot een nachtelijke, picturale marine. Er is geen sprake van spektakel, het is geen film die moraliserend model staat voor een andere werkelijkheid. nocturne is de onverbloemde, duistere, filmische registratie van een droom van de sukkelaars die het aandurven Fort Europa binnen te dringen op zoek naar de zoete vruchten van dat elders bejubelde (beloofde) land van melk en honing. De installatie scènes troublées schippert heel subtiel tussen taal en beeld. Het beeld verschanst zich achter een exemplarische, haast ‘atopische’ verschijningsvorm — een reeks oogstrelende esthetische ‘tekens’ die oog en geest verleiden tot de meest uiteenlopende interpretaties. De taal — met name het publiek prijs geven van de herkomst van de beelden — bestaat slechts uit een bordje met daarop de informatie die ook op de achterkant van de desbetreffende foto’s staat. Zo lezen we bijvoorbeeld scène #1: Lac Kivu, Bukavu of scène#4: Lugogo. Wanneer de foto geen informatie bevat, lezen we de neutrale vermelding scène #x . De vrij duister gemanipuleerde diabeelden geven niet ogenblikkelijk hun details kwijt. Net zoals in zijn ander werk lokt de kunstenaar met trage of stilstaande camerabewegingen een langzame lezing uit. Hij omarmt de traagheid in deze meerdelige, ruimtelijke installatie en plaatst hiermee een rustteken te midden de drukte van de beelden die ons permanent toeschieten via de massamedia. De installatie moet gezien worden als een monumentale beeldhypothese waarin de kunstenaar spaarzaam beeldmateriaal — found footage waaraan private herinneringen gekoppeld zijn — associeert met de actuele wreedheden die zich straffeloos afspelen in de voormalige zwarte Belgische kolonie. De tijd in haar ‘schone’ verschijningsvorm staat hierbij centraal, een thema in de hedendaagse kunst dat in 2005 zelfs de inhoud bepaalde van de Biënnale van Lyon (2005) toen Jérôme Sans en Nicolas Bourriaud hun project expérience de la durée titelden. nostalgia (2009) is een nieuw videowerk dat zich in tegenstelling tot nocturne in volle daglicht afspeelt. Het Griekse woord ‘nostalgia’ is etymologisch op te splitsen in ‘nostos’ — wat ‘terugkeer’ betekent — en ‘algos’ ofte ‘het lijden’. nostalgia belicht de pijn an sich die voelbaar is wanneer het naar huis terugkeren onmogelijk is geworden. Pieter Geenen reisde naar het politiek verdeelde Cyprus en filmde van op het platform van het Ledra Street observatorium in Nicosia. Het resultaat is een langdurig, panoramisch shot dat vanuit Grieks-Cypriotisch standpunt langzaam het grensgebied met het Turkse grondgebied aftast. Op een bepaald moment komt er een gigantisch landart-teken in de vorm van een Turkse vlag in beeld, dat het landschap in één oogopslag politiseert. Het observatorium — een plaats waar toeristen meer te weten kunnen komen over de geschiedenis van Nicosia — toont ons meteen hoe twee naties als kemphanen propaganda voeren omwille van hun eigen ‘gelijk’. nostalgia werd achter de glazen omheining van het observatorium gefilmd. Dit levert zeer mooie beelden op die enigszins gelijkenissen oproepen met de semispiegelende paviljoenen van de Amerikaanse kunstenaar Dan Graham, sculpturale werken waarbij de referenties aan ‘gedragspsychologie’ nooit ver weg zijn… Er komen silhouetten van toeristen in beeld tussen het landschap en de glazen wand die ‘structureel’ wordt rechtgehouden door stalen frames die in de videofilm perfect dienst doen als denkbeeldige foto’s of videosequenties. De soundtrack voor dit werk is afkomstig van sites langsheen de bufferzone die het eiland verdeelt in noord en zuid: een militair kerkhof annex vredesmuseum, het observatorium, strandgeluiden, en Variosa, de sinds 1974 door Turkse troepen gesloten en bezette wijk van Famagusta. De — in een boogspanning van 180° — in beeld gebrachte grens die zelfs vanuit toeristisch standpunt enigszins ‘opbrengt’, dient als onderwerp voor nostalgia waarin Pieter Geenen een louter geo-abstracte feitelijkheid registreert waarin alle mogelijke ‘menselijke gevolgen’ buiten beeld blijven. scènes troublées vertrekt vanuit bestaande en bijna vergeten en verloren beelden waarin koloniale extrapolaties naar ‘open en vrije’ bedenkingen schuilen die refereren aan het politieke ‘nu’. nostalgia is een registratie die vooral met het in beeld brengen van de vlag als landmark de toeschouwer ertoe aanzet zich vragen te stellen over de (historische) betekenis van ‘een vlag’. Het is een video die tegelijkertijd ook verschillende mogelijke andere videobeelden oproept van grensgebieden tussen Palestina en Israël, of de Verenigde Staten en Mexico… nostalgia brengt bijvoorbeeld het werk van een cineaste zoals Chantal Akerman in gedachten, wiens werk de wereld laat zien als een registrerende flux in en tussen de plooien van een ‘bezorgde’ tijd die — via perfecte en situatiescherpe opnamestandpunten — ‘politiek geladen’ standpunten zijn geworden. nocturne, nostalgia en scènes troublées zijn stuk voor stuk werken die andere kunst absorberen en in herinnering brengen. Ze richten het vizier op alle grenzen in de wereld. Het zijn kunstwerken die op een algemene manier markeren waar belangen eindigen en beginnen, met of zonder muur. Luk Lambrecht